Phụ đề tiếng Việt: Team - NASA
Hãy nhìn hạt giống này
Nó nặng chưa đầy một gram.
và trông rất bình thường
Nhưng nó sẽ phát triển thành một thứ thực sự đáng kinh ngạc
Đây là những cây tùng bách (sequoia) khổng lồ
Trong số này có những cây thọ hơn 3 ngàn năm tuổi
Và tùng bách là cơ thể sống lớn nhất trên Trái Đất
Tất cả chỉ bắt đầu từ một hạt cây bé nhỏ
Vậy mà điều đó cũng không là gì
khi đem so với những gì mà toàn bộ giới thực vật đã đem lại
trong suốt chiều dài lịch sử của Trái Đất
Chúng hấp thụ ánh sáng từ các ngôi sao
Mang năng lượng đến cho thế giới này
Chúng tạo nên bầu khí quyển mang lại sự sống
và chạm khắc nên bề mặt vỏ Trái Đất
Tạo nên quá trình tiến hóa của muôn loài
trong đó có cả tổ tiên của chúng ta
Một câu chuyện mới lạ về Trái Đất
được kể lại bằng những hình ảnh ấn tượng
mới được ghi lại lần đầu tiên
Chương trình này chỉ để nói về một loài thực vật duy nhất
Loài được đánh giá thấp nhất, nhưng có lẽ lại chiếm vai trò quan trọng nhất trong tất cả
Loài thực vật đã từng bước thống trị phần còn lại của giới thực vật
hình thành nên bề mặt địa cầu, và cuối cùng giúp tạo ra xã hội loài người
Đây là câu chuyện về các loài cỏ
Trong suốt hàng triệu năm trong thời kì của loài khủng long
các cánh rừng nguyên thủy thống trị đất liền
Lúc đó không khí rất ấm, và các loài cây lan rộng ra hầu khắp Trái Đất
Thử tưởng tượng Bắc và Nam Cực không có băng
thay vào đó là một thảm cây
Chào mừng bạn đến với thế giới của các loài cây
Ngày nay, vẫn tồn tại những dấu tích của những cánh rừng vô tận như vậy
Và trong số đó, cánh rừng ở Đông Phi này thuộc loại lớn nhất
Rừng mây Kasigau dựng đứng lên trên những đồng bằng khô hạn ở Kenya
Được bao bọc trong hơi nước, vẫn giống như thời kì đó
Khi đó, các loài cây thống trị thế giới
bởi thân gỗ cho chúng sức mạnh để phát triển cao lên mãi
và ngốn trọn lượng ánh sáng thiết yếu cho thực vật
Chỉ khi ở độ cao thấp hơn
ta mới cảm nhận rõ ràng các loài cây đã tước đoạt ánh sáng và bao trùm lên toàn bộ mọi thứ bên dưới
Nhưng không phải toàn bộ ánh sáng đều bị lấy đi
Nhiều tia nắng thực tế vẫn lọt được xuống dưới thềm rừng
Và những vụn nắng quý giá này cung cấp môi trường sống cho một loài thực vật mới
Loài mà sau này sẽ chiếm ngôi các cây thân gỗ
Vậy làm thế nào các nhà khoa học phát hiện ra sự tồn tại của kẻ xâm lăng này
Tất cả cần đến sự giúp đỡ của những chú khủng long
Đây là loài khủng long Sauropod
Nhưng con khủng long này ko phải là mối quan tâm chính của các nhà khoa học
Thứ họ quan tâm ở đây là phân của nó, hay phân hóa thạch - coprolites theo thuật ngữ khoa học
Các nhà khoa học rất thích phân hóa thạch
bởi chúng cho thấy thức ăn của các loài vật và trong trường hợp này
họ tìm thấy các loài thực vật trong thực đơn thời kì khủng long
Và khi đem mẫu phân đi phân tích khoảng vài năm trước
họ tìm thấy bên trong một điều rất kì lạ
Dưới ống kính hiển vi, các nhà khoa học nhìn thấy một mảnh vụn của một loài thực vật
Loài này có những hoa văn khác biệt, những mắt nhỏ hình số 8
Những mắt nhỏ này hóa ra chính là đặc điểm riêng biệt của một họ thực vật mà họ không bao giờ ngờ tới trước
Họ cỏ
Vào khoảng 66 triệu năm trước
Dấu tích của loài cỏ cổ xưa nhất được tìm thấy
có tên là Matleyites
Từ vị thế bé nhỏ thời nguyên thủy, loài cỏ rồi sẽ trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất trên Trái Đất
Ta vẫn nhìn thấy hậu duệ của các loài cỏ nguyên thủy ngày nay
Các nhà khoa học cho rằng những loài này có hình dạng giống với các loài cỏ đầu tiên.
Ta có thể tưởng tượng cảnh chúng bon chen để tồn tại dưới thềm rừng
Hấp thụ dinh dưỡng dựa vào lượng ánh sáng héo hắt còn chui qua được các tầng tán rậm
Thật tuyệt khi nghĩ đến cảnh những con khủng long khổng lồ, kích thước bằng cả tòa nhà
từng bước đi làm rung chuyển cả khu rừng
lại kiếm ăn trên một khoảng cỏ bé xíu
Nhưng rồi thời kì của khủng long đã sắp sửa chấm dứt
65 triệu năm trước, một thiên thạch đường kính 10km đã khiến toàn bộ chúng tuyệt chủng
Những loài cỏ vẫn sống sót
Nhưng rồi cũng đến lượt nó đương đầu với thảm họa cho giống loài mình
Thử thách sắp tới này không phải là loài cây hay động vật thù địch nào
Mà là bầu khí quyển Trái Đất
Và đấy là một trong những thay đổi không lường trước được nhất
Khí quyển của chúng ta có chứa khí CO2
mà thực vật cần để hô hấp và sinh trưởng
Những khoảng từ 50 đến 35 triệu năm trước, lượng CO2 bắt đầu biến mất
Đe dọa tới tất cả các loài thực vật
Thảm họa này bắt nguồn từ việc hình thành một dãy núi khổng lồ như Himalaya ngày nay
Trong giai đoạn biến đổi địa chất dài nhất trong lịch sử Trái Đất
Các lớp đá lộ thiên bị rửa trôi
cuốn một phần các khoáng sản xuống đáy biển
Và tại đó, chúng hấp thụ khí CO2 từ không khí
Kết hợp để hình thành nên một loại đá hoàn toàn mới
Đá vôi
Tới thời điểm 30 triệu năm trước
khi các rặng núi nhô lên, nồng độ CO2 giảm mạnh
Thực tế, nồng độ CO2 giảm xuống chỉ còn 1/6 so với trước đây
một lượng giảm đột biến
Điều này chính là thảm họa với giới thực vật
Do không có đủ lượng khí CO2 thiết yếu
nhiều loài thực vật, trong đó có họ cỏ, rất khó khăn để tồn tại được
Một ví dụ rõ ràng để hiểu ảnh hưởng của thảm họa này lên các loài cây là quan sát một máy móc của con người
Động cơ xe ô-tô
Bởi những gì xảy ra dưới mui xe gần như giống hệt với thảm họa này
Động cơ xe hoạt động dựa trên hai thành phần chính
Nhiên liệu và Oxi trong không khí
Ở bên trong động cơ, hai thành phần này được trộn lẫn để giải phóng năng lượng cho xe hoạt động
Quá trình này có tên là đốt cháy nhiên liệu
Tương tự như thế, các loài thực vật cũng cần một loại khí trong khí quyển để sinh tồn
trong trường hợp này, đó là khí CO2
Như vậy với các loài cây, việc sụt giảm khí CO2 tương tự như một động cơ xe thiếu oxy
Khi nguồn cung không khí bị chặn, động cơ lập tức trở nên yếu ớt
bởi chúng cần vật lộn để lấy thêm oxy cần để vận hành xe
Với ít CO2 trong khí quyển, các loài cây cũng dần trở nên yếu ớt
Nhưng loài cỏ đang thực hiện một bước tiến mới kì diệu
Và một lần nữa ta lại có sự tương đồng với động cơ xe
Bất cứ ai hiểu biết về xe hơi đều sẽ nhận ra chi tiết máy này
Nó có nhiệm vụ cung cấp thêm oxy cho động cơ
Đây là bộ phận tăng áp động cơ
Lượng oxy nhiều hơn tương đương với việc hiệu suất cháy của nhiên liệu cao hơn
Và đồng nghĩa với nhiều năng lượng tỏa ra hơn
Trong cái khó mới ló cái khôn
Và một nhóm thực vật
loài cỏ đã chuyển thảm họa trên thành một cơ hội phát triển
Những loài cỏ như cỏ voi, một trong những loài thực vật phát triển nhanh nhất thế giới
Trong 3 tháng, chúng mọc thêm 4m, tức là trung bình hơn 4cm một ngày
Sự tăng trưởng có một không hai này hoàn toàn nhờ vào
một kĩ thuật được tiến hóa từ 30 triệu năm trước
Một thiết kế có hiệu suất cao khiến bất cứ kĩ sư cơ khí nào cũng bị choáng ngợp
Những loài cỏ mới ra đời có một bộ phận như phần tăng áp động cơ ở bên trong lá
Bộ phận này nằm trong các tế bào diệp lục của lá
nơi mà khí CO2 vẫn được kết hợp với nước để tạo thành đường
Tuy nhiên, điểm mới của các loài cỏ này
Các vòng tế bào chuyên biệt được gọi là bao mạch (bundles)
Chúng đều có vai trò như một ống dẫn siêu nhỏ, hút và tích tụ khí CO2
Vì vậy dù có rất ít CO2 ngoài khí quyển
những loài cỏ trên vẫn vượt trội so với các loài thực vật khác
Nhưng vào thời điểm đó, rừng rậm vẫn thống trị thế giới
Các cây gỗ lớn cũng sống sót qua thảm họa
Đến lúc này, loài thực vật yếu thế mới tung ra vũ khí hủy diệt
8 triệu năm trước, khi mà khí hậu đã thay đổi
Trái Đất trở nên khô hạn hơn bao giờ hết
Và đây chính là thời điểm mà tất cả các loài cỏ đều mong đợi
Các loài cỏ đã phát triển một đặc điểm riêng biệt giúp chúng rất dễ bén lửa
Khi mất hết nước
thân cỏ biến thành một thứ mồi lửa
và tất cả chúng cần lúc này là sét
Ngày nay ta có thể thấy hiện tượng đã xảy ra từ 8 triệu năm trước
ngay tại vườn quốc gia ở Nam Phi
Tại đây, các nhân viên bảo vệ chủ động tạo ra một ngọn lửa lớn để quản lý khu vực
Với Trưởng Bộ Phận Gây Lửa, Chris Austin
đây là cơ hội hoàn hảo để anh thấy được các loài cỏ nguyên thủy đã lợi dụng ngọn lửa như thế nào
(Tiếng Chris Austin trên điện đàm)
Anh phối hợp với bộ phận trực thăng để thả các hộp tạo lửa xuống nền cỏ
Những tia sét nhân tạo
Các bao lửa này rơi xuống cỏ và mất khoảng 46 giây để tạo phản ứng hóa học
giữa KMnO4 và chất Glycol (Rượu Etyle 2 chức)
và sau đó tóe lửa, bắt đầu cháy
Các bao lửa được thả cách nhau 10m
chúng nằm thành 1 đường thẳng và tạo nên đường dây lửa liên tục
Trở thành một bức tường
Lửa đồng cỏ có tốc độ di chuyển cực nhanh, theo ghi nhận của Chris Austin
Ngọn lửa dữ dội nhất tôi từng thấy
di chuyển hơn 3m/s, cực nhanh
ta không thể nào chạy thoát được
Lửa gây chết người chính là lửa đồng cỏ
bởi chúng di chuyển quá nhanh
và khi hướng gió thay đổi, chúng cũng đổi chiều ngay lập tức
Và thế vẫn chưa hết
Cỏ cháy theo một phương thức đặc biệt
theo cách chúng đã hủy diệt các đối thủ còn lại
Để tìm hiểu rõ hơn về đặc tính riêng biệt này
một nhà khoa học đã tình nguyện nhảy vào trung tâm của ngọn lửa
Anh bị lửa bao quanh rồi
Vâng tôi bị trói chặt trong lửa rồi
Giờ làm gì tiếp đây
Ờ …
Chúng tôi muốn đảm bảo an toàn cho anh
Chúc may mắn
Khi mà anh đã mặc bộ áo chống lửa này rồi, anh có thể tự tin về sự an toàn của mình
Bộ áo này thiết kế chủ yếu cho hỏa hoạn ở các nhà máy lọc dầu, hay trong công nghiệp
Anh cũng sẽ an toàn khi đối mặt với cháy trong khu công nghiệp
Nó được thiết kế để con người có thể chịu được lửa trong vài phút
Tên của nó là áo đi vào lửa
Một khi đã vào trong vòng lửa rồi
bộ phận cảm ứng nhiệt trên áo cùng máy quay cảm ứng nhiệt
sẽ cho thấy bí mật của lửa đồng cỏ
Lửa đồng cỏ rất khác với lửa thường
Các thông số cho thấy vùng nóng nhất của ngọn lửa, tức là những vùng trắng trong ảnh
không phải ở thân cỏ cháy, mà ở khu vực trên nó 1 m
Nhiệt độ đo được ở đấy lên tới hơn 360 độ
Cỏ dễ bắt lửa hơn bất cứ loài thực vật nào, và sau cháy biến thành một loại khí không ổn định
Khí này bay lên cao và đốt cháy còn mãnh liệt hơn cả thân cỏ
khiến lửa gây ra bởi chúng trở nên dữ đội và di chuyển nhanh nhất trong tự nhiên
Thực sự nói thì phải rất vinh dự mới được ở trong này
Bởi thường nếu ta mà bị kẹt ở đây
thì cũng biết rằng mình không thể còn sống đi ra được
Điều đáng ngạc nhiên ở đây là tôi luôn nghĩ loại lửa tự nhiên này thường trải rộng khắp nơi
nhưng đây là một bức tường lửa di chuyển rất nhanh qua bạn
và chính là tốc độ, chứ không phải diện tích
Ta cảm thấy thương hại cho những cái cây này
Ngày tiếp theo, lửa vẫn nhen nhóm
Thật kì lạ
Tại sao cỏ lại tiến hóa để dễ bắt lửa hơn
lan ra khắp vùng địa hình và hủy diệt mọi loại thực vật
Nó gần như là tự sát
Nhưng cỏ không chỉ tiến hóa để bắt lửa
chúng còn biết cách sống sót qua các vụ cháy nữa
Thực tế, chúng là loài thực vật chịu lửa tốt nhất trên Trái Đất
Biện pháp chúng tồn tại được trong ngọn lửa không nằm ở trên mặt đất, mà ở bên dứới
Nếu rạch thân cây ra, ta có thể nhìn thấy một mầm cây nhỏ
nằm giữa lớp áo dày chống lửa, và nó vẫn sống
Hãy nhìn mầm cây này, và chỉ 2 tuần nữa khi ta quay lại, nó lại xanh trở lại
Mặt đất dần xanh trở lại
Nhưng tất cả sự vật còn lại, như những cái cây, thì đều chết hết
Trong tình thế này, rõ ràng cỏ trở thành loài thống trị
Những ngọn lửa này kiểm soát số lượng các mầm cây non
nên chúng giữ số lượng cây trong khu vực này ở một giới hạn nhất định
Khi không có lửa, cả khu vực này sẽ trở nên rối loạn
Ta thấy cỏ bắt đầu chết đi
và các mầm cây có cơ hội đâm chồi
chúng đạt đến một độ cao nhất định
và rồi lửa không còn vai trò hạn chế chúng nữa
Cỏ lợi dụng sức lửa để sống
Nếu loại bỏ lửa ra khỏi cơ chế hoạt động này, đồng cỏ sẽ lụi tàn
Chúng sẽ trở nên yếu ớt
Đây là điều rất có thể đã xảy ra từ 8 triệu năm trước
khi cỏ phục hồi lại và thống trị
Mánh khóe của cỏ nằm ở chỗ chúng phục hồi nhanh hơn cây cối
Sau sự hủy diệt đó, các khu rừng bắt đầu tan rã
Loài cỏ dần chiếm lĩnh đất đai
chinh phục những lãnh địa từng chỉ thuộc về các khu rừng
Cỏ lan nhanh chóng, biến Trái Đất thành một mồi lửa khổng lồ
Một quả cầu lửa, trong đó có hàng triệu, hàng triệu cây gỗ cháy
và khói đen che phủ bầu trời trong suốt hàng trăm nghìn năm
Với các cây thân gỗ, đây đúng là ngày tận thế
Cả thế giới chìm trong lửa
Cuộc xâm lăng bắt đầu cho một cuộc cách mạng làm thay đổi bộ mặt của hành tinh
Nhưng sự nổi dậy của loài cỏ không chỉ làm thay đổi toàn bộ giới thực vật
mà cả thế giới động vật nữa
Vậy làm thế nào ta phát hiện ra điều này
Ảnh hưởng của sự lan rộng của cỏ
được phát hiện nhờ những phương pháp giám định tinh tế nhất
Một phần dấu tích được tìm ra ở Bắc Mỹ
từ trong hàm của những con ngựa
Khi động vật ăn một loài cây nào đó
nguyên tố cacbon trong thực vật được hấp thụ vào men răng
Nghiên cứu vết cacbon trong răng
cho ta biết được loại thực vật đó
là lá cây hay là loài cỏ mới phát triển
Don Gayton là một nhà môi trường học
Chúng ta rất may mắn khi phát hiện được rằng
men răng của ngựa ghi lại một cách hoàn hảo những gì chúng đã ăn
thậm chí từ thời cổ đại
Biểu đồ sau đây miêu tả kết quả của các phân tích khoa học trong men răng ngựa vùng Bắc Mỹ
Ở đây biểu đồ cho ta thấy trước thời điểm 8 triệu năm trước
các loài ngựa chủ yếu kiếm ăn trong các khu rừng
gặm nhấm rễ cây, lá cây,…
Sau đó có một đột biến trong tỷ trọng của cỏ trong khẩu phần ăn của chúng
được phản ảnh trong men răng
Sự chuyển biến đột ngột này không chỉ xảy ra ở Bắc Mỹ
mà còn ở Nam Mỹ, Châu Phi và Châu Á
Trong vòng 1 triệu năm
các loài động vật ăn cỏ trên khắp thế giới thay đổi thành phần thức ăn một cách đột ngột
và chuyển sang ăn loài cỏ mới
Điều này chứng tỏ rằng khoảng 6 triệu năm trước
các loài cỏ đã đang thống trị trên đất liền
Sự thống trị này có ảnh hưởng mạnh lên nhiều loài động vật
Và liên quan tới một thiết kế cơ thể độc đáo của loài cỏ
Thiết kế này giống điều mà chúng ta chắc phải một hai lần gặp
khi bị cứa bởi những lá cỏ sắc bén
Điều này nguyên do từ chi tiết bao phủ bề mặt lá
Cỏ tiết ra oxit Silic hấp thu từ đất
Oxit Silic được phát triển thành hàng các răng cưa nhỏ dọc cạnh lá
Một hệ thống phòng thủ ngăn các loài vật ăn cỏ
Dù chỉ là những thứ vũ khí cực nhỏ bé
chúng dẫn đến cuộc đại tuyệt chủng lớn nhất trong lớp động vật có vú trên Trái Đất
Lúc đó, Trái Đất có rất nhiều loài ăn thực vật khác nhau
trong đó có loài thú khổng lồ Baluchitherum
Loài thú nặng 20 tấn này là động vật có vú lớn nhất từng tồn tại
Chúng kiếm ăn trên các cây và bụi rậm
Nhưng nguồn thức ăn của chúng đang dần biến mất
và các cá thể đang chết dần
Chỉ riêng ở Bắc Mỹ
cỏ đã khiến hơn một nửa số loài thú ăn cỏ tuyệt chủng
Nhưng vẫn có những loài sống sót được
Và Don Gayton sẽ cho ta thấy cấu tạo răng đã giúp chúng đương đầu với cỏ như thế nào
Trong hộp sọ của loài ngựa ngày nay, những răng hàm lớn phẳng với men răng vững chắc
có thể cho phép chúng ăn đầy cỏ trong miệng
bất chấp hàng răng cưa, và nghiền nát cỏ như thế này
Phá hủy cấu trúc thủy tinh và khiến nó có thể tiêu hóa được
Khoảng 6 triệu năm trước
Sự thống trị của cỏ khiến nhiều nhóm động vật tuyệt chủng
nhưng đồng thời cũng tạo ra những giống loài mới
Những loài động vật ăn cỏ gần với những loài chúng ta thấy ngày nay
Nhưng đây mới chỉ là sự bắt đầu
Bởi khi động vật tiêu hóa cỏ cùng hàm lượng silic dồi dào trong đó
thì khoáng chất này phải đi ra bằng đường nào đó
Như trong phân chẳng hạn
Các loài động vật ăn cỏ thải ra hàng triệu tấn phân mỗi ngày
Chúng bị cuốn trôi xuống các dòng sông
và cuối cùng đổ ra biển
và trong đó có chứa tất cả lượng oxit silic hấp thụ được
Nhưng phải ở ngoài đại dương thì mọi thứ mới thực sự bắt đầu
Bởi ở đây có nhiều động vật phụ thuộc vào oxit silic
Những sinh vật này đều có kích thước hiển vi
bề ngang chỉ khoảng một vài micromet
Chúng là tảo cát, một dạng tảo lục
Tảo cát có cấu trúc mỏng manh
nhưng tuyệt vời, như thể từ một hành tinh khác
Nhưng thành phần chính trong khung cơ thể của chúng là oxit silic
5 triệu năm trước, chúng tiêu hóa một lượng khổng lồ oxit silic từ cỏ
Và chúng đóng một vai trò tối quan trọng, bởi chúng hình thành mắt xích đầu tiên trong chuỗi thức ăn ngoài đại dương
Với số lượng tảo cát tăng, các đàn cá trống và cá trích cũng tăng theo
kéo theo sự phát triển của các loài săn mồi như chim hải âu và cá heo
và cả những kẻ đi săn lớn hơn nữa
Nhưng chỉ từ không gian, ta mới cảm nhận hết vai trò không thể thiếu của chúng
Tảo cát hiện lên như những vùng xanh khổng lồ
Vào thời kì phát triển, chúng che phủ hơn một phần 10 diện tích đại dương
Chúng có màu xanh bởi chứa chất diệp lục như thực vật
Và cũng vì vậy, chúng nhả ra oxy
Những con tảo lục này quang hợp và sản sinh ra 1/4 lượng oxy trong khí quyển
Vì vậy trung bình cứ 4 lần thở, thì một lần trong số đó nhờ có tảo cát
Chúng thực sự là lá phổi của đại dương
Thật khó tin vào những gì cỏ đã đạt được vào 5 triệu năm trước
Một hành tinh từng được bao bọc trong rừng rậm, giờ bị thống trị bởi các đồng cỏ bạt ngàn
Có 8000 loại cỏ khác nhau che phủ khắp 1/4 bề mặt lục địa
Chúng quyết định loài nào sẽ tồn tại hay diệt vong
Và là nhân tố chính thay đổi đại dương
và tạo nên bầu khí quyển Trái Đất
Nhưng có lẽ ảnh hưởng quan trọng nhất mà loài thực vật kì diệu này mang lại
là những gì chúng tác động lên thế giới của chúng ta
Xã hội loài người
Đây là một Savan ở Châu Phi
Và tại đây, những tổ tiên lâu đời nhất của loài người đã xuất hiện
Tại sao một nhóm vượn lại bắt đầu rời bỏ cây cối để sống ở Savan vào 5 triệu năm về trước
và phát triển theo một hướng khác biệt, cuối cùng trở thành con người
Điều này có thể được những chú tinh tinh này trả lời
Bởi không giống với những con tinh tinh khác ở châu Phi
đàn tinh tinh ở Fongoli sống trên đồng cỏ
Đây là điều lôi cuốn nhà linh trưởng học Jill Pruetz
Cô rất ấn tượng với điểm tương đồng giữa những tập tính khác biệt của những con tinh tinh này
với những gì có thể xảy đến trong cuộc cách mạng của người nguyên thủy
Jill đã nghiên cứu tinh tinh ở Fongoli suốt 10 năm
Đây là địa điểm đầu tiên chúng ta có thể làm bầy tinh tinh quen với
(Jill Pruetz - Đại Học Bang Iowa)
sự hiện diện của con người, để có thể theo chân và nghiên cứu về chúng
nghiên cứu trong môi trường sống này, và thực sự nó rất khác
Môi trường này gây ảnh hưởng đáng kể lên tập tính của tinh tinh
và mọi sự khác biệt giữa tinh tinh ở đây và những con sống trong rừng
đều có liên quan tới môi trường sống
Tôi muốn nói rằng tinh tinh ở đây thực sự thông minh
dù tôi có thể đánh giá hơi chủ quan về nhóm tinh tinh mình nghiên cứu
nhưng phải nói, thực sự chúng rất thông minh
và chúng buộc phải thích nghi với môi trường sống khác
và đó là điều mang lại những kết quả nghiên cứu đáng ngạc nhiên nhất
Tinh tinh Fongoli có những đặc điểm như con người
Chúng là chuyên gia sử dụng các công cụ
như que lấy mối
Nhiều tinh tinh ở châu Phi cũng kiếm ăn theo cách này
dù thế nhưng những con sống ở Fongoli sử dụng phương pháp này thường xuyên hơn
Nhưng điều khiến chúng đặc biệt hơn cả, là một kĩ thuật săn mồi khác
Một kĩ thuật rất riêng biệt
Có lẽ khám phá độc đáo nhất là chúng đi săn với những công cụ
mà trước đây ta nghĩ chỉ con người mới làm
Chúng sẽ biến các cành cây thành một dụng cụ tương tự như một chiếc lao
và sử dụng nó để đâm vào những hốc cây
trong đó có một loại linh trưởng khác, loài vượn mắt to
và rồi con tinh tinh đâm lao vào trong hốc
Jill đã ghi lại tập tính có một không hai này
Lần đầu tiên chúng được ghi lại
Trong cảnh quay đó, một con tinh tinh dùng chiếc lao tự làm để đâm và giết một loài thú nhỏ
Một con vượn mắt to
Tôi yêu loài tinh tinh vầ thực sự đam mê chúng
nhưng một trong những lý do chính là để tìm hiểm thực sự điều gì đã xảy ra khoảng 4 đến 6 triệu năm trước
khi loài linh trưởng đi bằng hai chân đầu tiên, vượn người, xuất hiện
và sống trong cùng dạng môi trường sống, môi trường đồng cỏ
và tôi nghĩ những con tinh tinh ở đây có thể cho chúng ta một phần câu trả lời
Những con tinh tinh ở Fongoli là những cá thể duy nhất trong loài
được ghi nhận từng sử dụng lao để săn thú
Jill tin rằng chúng phát triển nên tập tính này
để đương đầu với môi trường khắc nghiệt và khô hạn ở đồng cỏ
Đó là một môi trường sống khắc nghiệt hơn so với trong rừng
vì vậy tinh tinh ở đồng cỏ phải thông minh hơn
Và Jill đã khám phá ra rằng một đặc tính riêng biệt nữa của những con tinh tinh ở đây
Nó cho thấy làm thế nào tổ tiên của loài người
đã tiến hóa khi thoát khỏi môi trường rừng rậm
Đây là một clip tôi quay vào mùa mưa, và khi đó những con tinh tinh đang ở giữa đồng cỏ
Khi chúng di chuyển vào khu vực này, chúng bị bao quanh bởi cỏ
Vì vậy cỏ mọc ngay sau lưng chúng
và chúng đã có một hành động, đứng dậy vào nhìn lên xung quanh
Chúng phải đứng vì đó là cách duy nhất để chúng có thể nhìn được hai bên
và bằng cách đó, chúng nhìn được nhiều thứ
Điểm mấu chốt là những con tinh tinh khác không sống trong môi trường như thế này
ở đó không có cỏ
Chúng sống trong rừng rậm, và đó là một môi trường hoàn toàn khác
vì vậy tất cả chỉ nhờ có môi trường sống
môi trường đồng cỏ đã tạo ra tập tính khác biệt mà chúng ta thấy ở đây
Nhiều nhà khoa học nghĩ rằng có lẽ đây là mô phỏng những gì đã từng xảy ra
khi tổ tiên chúng ta đứng bằng hai chân trên đồng cỏ
Điều đó cho phép khả năng quan sát thú ăn thịt và con mồi
Và cuối cùng là tiến hóa để đi bằng hai chân
Vì vậy tôi nghĩ điều này cho chúng ta nhiều khám phá trong nhiên cứu cách những con người đầu tiên
thích nghi với môi trường đồng cỏ như thế nào
Trong 5 triệu năm tiếp
những cá thể vượn người này tiếp tục tiến hóa ở châu Phi
tới khi chúng trở thành loài Homo Sapien (Người hiện đại)
Và rồi 100 nghìn năm sau đó
những người hiện đại này, như tôi và các bạn
bắt đầu di cư sang khắp phần còn lại của thế giới
Tại thời điểm đó, tổ tiên của chúng ta sinh sống bằng săn bắt và hái lượm
Điều kiện sống của họ rất khó khăn, và sống trong từng nhóm gia đình nhỏ
Săn thú hoang dã, thu lượm quả dại và rễ cây để ăn
Nhưng cỏ vẫn tiếp tục có ảnh hưởng lên con người
Bởi chính chúng là nhân tố khởi nguồn cuộc cách mạng vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại
Cuộc cách mạng này không diễn ra ở châu Phi
mà tại miền Nam Thổ Nhĩ Kì, theo các nhà khảo cổ học
Họ khám phá ra nguyên nhân cuộc cách mạng đã xảy ra
Địa điểm đó được gọi là Gobekli Tepi
Một trong những địa điểm tuyệt diệu nhất trong khảo cổ học hiện đại
bởi đây là những kiến trúc cổ đại nhất trên thế giới
Tuổi thọ của chúng gấp 3 lần những kim tự tháp Ai Cập đầu tiên
Và có một bí ẩn ở trong đó
Ai là người xây nên Gobekli Tepi
và quan trọng hơn nữa, làm thế nào họ xây dựng công trình này
Công trình kiến trúc ấn tượng này có niên đại 12 nghìn năm
Nó chỉ mới được khai quật vào năm 1994
Người đã tìm ra nó là nhà khảo cổ học Klaus Schmidt
Ở đây chúng ta có một kiệt tác thủ công
Chúng ta có các chạm khắc hình người, được diễn tả trong một quy mô đặc biệt
và có một hình cách điệu một con báo
Một điều quan trọng được phát hiện là không có một khuôn mặt nào được khắc họa
Tất cả đều vô diện
Câu hỏi đặt ra là những người đó là ai
Điều chúng ta biết ở đây, là ta đang bước vào một trang trong lịch sử loài người
(Klaus Schmidt - Viện Khảo Cổ Học Quốc Gia Đức)
một trang sử mà chúng ta chưa hề biết có tồn tại
Để xây dựng Gobekli Tepi cùng với những trụ đá nặng 50 tấn
phải cần tới một lực lượng hùng hậu các công nhân được tổ chức chặt chẽ
Nhưng 12 nghìn năm trước vẫn là thời kì đồ đá
khi mà con người vẫn còn sống theo những nhóm nhỏ, săn bắt và hái lượm
Làm thế nào họ có thể duy trì số nhân lực đủ để xây một ngôi đền khổng lồ như vậy
Câu trả lời nằm không xa từ khu vực này
Cùng với phát hiện khảo cổ ở Gobekli Tepi, ở dãy núi Karacadag
một điều đã xảy ra khiến thay đổi vận mệnh thế giới mãi mãi
Điều đó xảy ra với một loại cỏ duy nhất
Đó là tổ tiên của lúa mì, mọc trong hoang dã như ngày nay
Nó được đặt tên là lúa mì einkorn
Tuy nhiên việc thu nhặt lúa mì nảy sinh một vấn đề lớn
Evren Cabi là một chuyên gia nghiên cứu về lúa mì cổ đại
Khi đầu lúa chín, chỉ cần chạm nhẹ một chút
hạt lúa sẽ văng ra khắp nơi
Vì thế tôi không nghĩ người có thể thu hoạch được nhiều
(Evren Cabi - Đại Học Kĩ Thuật Trung Đông)
Bởi việc nhặt lúa vương vãi dưới đất rất khó khăn
Tôi sẽ minh họa
Những hạt lúa phân tán rất dễ dàng do áp lực và kể cả một cơn gió
Chúng sẽ phân tán ngay lập tức
Như anh thấy, tất cả các hạt đều rời ra
Nói ngắn gọn là không hiểu ai sẽ cần đến chúng
Nhưng mọi thứ đều sắp sửa thay đổi, và bắt rễ từ một sự kiện quan trọng
Một sự thay đổi nhỏ trong cấu trúc gen của một loại lúa mì dại
Chỉ một gen trong đúng một loại thực vật
Sự đột biến gen đó được tìm thấy ở đây
Chỉ cách Gobekli Tepi 30km
Nếu nhìn kĩ, ta sẽ không thấy điều gì khác biệt giữa 2 loại lúa mì
Trong loại lúa mì dại thứ nhất
có một vòng hẹp giữa thân và hạt, rời ra khi lúa chín
và điều này khiến hạt lúa có thể rụng xuống
Nhưng với loài lúa mì hoang dại đột biến, những tế bào trên là một vòng chắc chắn
Khiến loại lúa mì mới giữ được hạt ở trên thân
Nhờ đột biến gen này
bộ phận gắn hạt với thân khỏe hơn
và khiến hạt khó phân tán hơn
Vậy liệu sự khó phân tán đó có lợi gì cho cây lúa mì
Không, dĩ nhiên hoàn toàn không
Vậy thì nó có lợi cho ai?
Điều này chỉ có lợi cho chúng ta - con người - thành viên của thế giới động vật
Do hạt gắn liền trên thân sau khi lúa chín
người dân ở đây không chỉ có thể thu gom được nhiều lúa hơn
họ còn có thể bắt đầu trồng trọt
Nói cách khác, họ có thể tận dụng một phần hạt lúa thừa ở cuối mùa vụ
gieo chúng lại xuống đất và thu hoạch vụ lúa mới vào năm sau đó
Đây chính là buổi bình minh của lúa mì được thuần hóa
Tôi đang giữ trong tay hạt lúa mì thuần hóa đầu tiên được phát hiện
Nó được tìm thấy trong quá trình khai quật khảo cổ
Một thứ quý vô giá, bởi đó là cây lúa mì cổ đại nhất trên thế giới
Và loại lúa mì này đã đem cho chúng ta bánh mì
Một hình thức tích lũy năng lượng phổ biến
Nó có thể được mang theo người
có thể chia đều
cũng có thể lưu trữ được
và ngược lại, bánh mì sẽ đem lại những điều to lớn hơn nữa
Bí ẩn Gobekli Tepi đã được giải đáp
Để xây dựng Gobekli Tepi
con người thời kì đồ đá đã rời bỏ săn bắt hái lượm
Họ trở thành những nông dân đầu tiên
Vào 12 nghìn năm trước, con người bắt đầu tự cung cấp thức ăn cho mình bằng bánh mì
được làm từ loại cỏ có tên lúa mì
Giờ chúng ta đã có thể nuôi dưỡng một nguồn nhân lực lớn cần cho xây dựng
một ngôi đền khổng lồ và phức tạp như thế
Sau thời gian dài săn bắt hái lượm, giờ đã đến một mốc chấm dứt giai đoạn lịch sử đó
và bắt đầu một thời kì mới, một kỉ nguyên mới
Những người ở Gobekli Tepi là người đầu tiên sản xuất ra bánh mì
và không chỉ ở đây, mà ở trong khu làng nữa
Đó là một bước ngoặt lịch sử
Con người giờ đã phát minh ra một phương thức sử dụng nguồn năng lượng của thực vật
Và một khi đã đước phát minh, nó không bao giờ biến mất
bởi trồng trọt kéo chúng ta lại gần nhau hơn, hợp thành những nhóm ngày càng lớn
xây dựng làng, thị trấn, và cả cuối cùng là các thành phố hiện đại
Trong suốt các tập phim vừa qua, ta đã thấy được các loài thực vật cung cấp oxi cho chúng ta như thế nào
và khám phá ra cách mà thực vật đã làm tạo dựng lên thế giới động vật
Chúng ta cũng đã cùng xem sự trỗi dậy của các loài hoa, đem lại sắc màu cho một thế giới vô vị trước đó
Và với chính chúng ta, những loài cỏ nhỏ bé lại đóng một vai trò quan trọng hơn cả
Chúng là tác nhân khơi mào cuộc cách mạng của tổ tiên linh trưởng của con người
và cuối cùng châm ngòi cho sự ra đời của nền văn minh nhân loại
Các loài thực vật đã tạo ra con người và cả thế giới mà chúng ta đang sống ngày nay.
Phụ đề tiếng Việt: Team - NASA Đỗ Đức Hiếu
Sưu tầm và chia sẻ : HoaiTrung - KhoHD